16-02-08

Martinu: Toccata e due canzoni

Bohuslav Martinu: Toccata e due canzoni voor kamerorkest, H 311 (1946)

Martinu componeerde dit 3-delige orkestwerk in zijn Amerikaanse periode. Het was besteld door dirigent en mecenas Paul Sacher die tegelijkertijd bij Stravinsky en Honegger composities had besteld om het 20-jarige bestaan te vieren van zijn Bazels kamerorkest.

Bohuslav, het jongetje van de kerktoren te Policka.

Martinu 1895

Bohuslav Martinu in 1895

Eén van de merkwaardige details uit het leven van Martinu is dat hij tot aan zijn elfde jaar hoog in de kerktoren van Policka leefde. Zijn vader was schoenmaker en toen de stad de post van torenwachter creëerde, stelde Ferdinand Martinu zich kandidaat en verkreeg de betrekking vanaf 1889, een jaar voor de geboorte van Bohuslav. Policka, een omwald stadje op ongeveer 160 km van Praag, had in 1845 een brand gekend die een groot deel van de stad had vernietigd. Eén van de taken van vader Martinu was controle uitoefenen over heel de omgeving zodat de herhaling van een dergelijke ramp kon voorkomen worden.

Poli%C4%8Dka_V%C4%9B%C5%BE

Policka met de kerk en de omwallingen

De wereld van de kleine Bohuslav was tot hij naar school ging gereduceerd tot de woonkamer in de toren en het uitzicht over de omgeving. Martinu kwam hier later regelmatig op terug en duidde deze jeugdervaring aan als een heel belangrijke inspiratiebron in zijn werken. Het weidse landschap in de verschillende jaargetijden, het leven in de stad die hij als een miniatuur beneden zich zag liggen en vooral de eindeloze ruimte zijn herinneringen die in zijn ziel verankerd waren. Het zijn juist dit ruimtegevoel en het contrast tussen hoog en laag die zo treffend terug te vinden zijn in de Toccata.

Martinu room 01

Woonkamer van de familie Martinu in de kerktoren

Paul Sacher (1906-1999)

Mede door zijn huwelijk met Maja Hoffmann, erfgename van het farmaceutisch bedrijf Hoffmann-La Roche, beschikte deze dirigent over een kolossaal vermogen. In de jaren 1990 werd Sacher genoemd als derde rijkste man ter wereld. Reeds in 1926 had hij het Bazels kamerorkest opgericht dat naast het barokke en preklassieke repertorium ook veel moderne werken programmeerde. Paul Sacher heeft de carrière van veel componisten een flinke steun gegeven door nieuwe werken te bestellen en ze onder zijn leiding aan het publiek te presenteren. Componisten als Stravinsky, Bartok, Honegger, Hindemith, Webern, Luciano Berio, Conrad Becker, Frank Martin, Hans Werner Henze hebben allemaal op één of andere manier veel aan Sacher te danken. Het was voor de viering van het 20-jarige bestaan van zijn orkest dat Sacher drie opdrachten had gegeven. Stravinsky componeerde zijn Symfonie in Re, Honegger schreef zijn 4de symfonie met als titel: "Deliciae Basiliensis" en voor Martinu werden het de "Toccata e due canzoni".

sacher3

Paul Sacher

Gedurende heel de carrière van Martinu heeft Sacher een belangrijke steunende rol blijven spelen. Paul en Maja Sacher waren bovendien ook goed bevriend met Bohuslav Martinu en zijn echtgenote Charlotte Quenehen. Om hun vlucht naar Amerika bij het begin van WOII te kunnen bekostigen hadden de Martinus al kunnen rekenen op de steun van Sacher. De dirigent had ook meerdere opdrachten voor Martinu uitgeschreven en verschillende van diens werken in première gegeven. Het laatste jaar van zijn leven bracht Martinu door in het grote huis van de familie Sacher. Hij had maagkanker en was door zijn ziekte erg verzwakt. Het comfort van dit grote huis waar hij nog ongestoord door materiële zaken kon verder componeren, deed hem goed. Maja Sacher zorgde voor een goede chirurg. Toen het noodlot in 1959 toch toesloeg werd de componist begraven op het privedomein van Paul Sacher. Het is pas na het overlijden van Charlotte in 1978 dat Martinus lichaam bij het hare in de familiekelder te Policka werd bijgezet.

bohuslav_charlotte_martinu

Bohuslav en Charlotte Martinu

1946: Ongeval in Tanglewood.

Serge Koussevitsky, dirigent van het Boston Symphony Orchestra, nodigde in 1946 Martinu uit om in de zomer een 6 weekse compositiecursus te geven aan de Berkshire School of Music. In die periode had Martinu net zijn vijfde symfonie afgewerkt en was begonnen aan de Toccata e due canzoni. Toen hij op een avond een luchtje ging scheppen op een balkon, was hij per ongeluk langs een kant gestapt waar de reling ontbrak. Hij viel van 3 meter hoogte op een betonnen vloer en liep een ernstige schedelbreuk op. Martinu was twee dagen bewusteloos, verbleef vijf weken in een hospitaal en herstelde maar moeizaam van de verwondingen. Pas na enkele maanden kon hij geleidelijk aan terug aan de slag. Met de afwerking van de tweede canzone hervatte hij zijn werkzaamheden.

Toccata e due canzoni

Karel Van Eycken beschrijft in zijn Martinu-biografie hoe de componist van zijn oorspronkelijke idee afweek. De bedoeling was om van de canzoni "lichte, vrolijke, heel eenvoudige chansons" te maken. Maar een "tragisch motief" dook telkens weer op en het lukte hem niet een lichtere stemming te forceren. Terwijl de Toccata heel lyrisch klinkt en na een aarzelende, mysterieuze inzet meer en meer plaats maakt voor een typisch Tsjechische brede zangerige melodie die aan Dvorak herinnert, zijn de daaropvolgende canzoni veel introverter. Vooral in de tweede canzone heerst een gevoel van onzekerheid, eenzaamheid en malaise. De eerste canzone heeft nog iets van de oorspronkelijke bedoeling behouden door de zachte dansbeweging tegen het einde waarin piano en strijkers met elkaar dialogeren. De toccata ademt ruimte en vrijheid. Het enorme contrast tussen de piccolo en de ijle viooltonen enerzijds en de bassen, versterkt door de lage pianotonen en de pauken anderzijds, doen onweerstaanbaar denken aan de ruimte-ervaring waarover Martinu het zo dikwijls had.

Policka kerk

00:00 Gepost door Ronald in Martinu | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.