14-04-08

Prokofiev : Sym 5

Sergei Prokofiev : Symfonie nr. 5 in Bes-groot, opus 100 (1944)

Als symbool voor hoop en vertrouwen in de kracht van de mensheid kende dit werk tegen het einde van de tweede wereldoorlog een groot succes zowel in Rusland als in Amerika. Ook nu nog is het na de "klassieke" de meest gewaardeerde van Prokofievs zeven symfonieën.

Prokofiev ca.1935

Sergei Prokofiev rond 1935.

"Als een kip in de soep getuimeld." 

Prokofiev had nog tijdens zijn conservatoriumstudies vanaf ongeveer 1910 al redelijk wat bekendheid beginnen te verwerven als componist. In 1913 verliet hij voor het eerst op 22-jarige leeftijd Rusland om naar Parijs en Londen te trekken waar hij kennis maakte met de Ballets Russes van Diaghilev. In 1914 behaalde hij zijn einddiploma. Tijdens de eerste wereldoorlog ging hij nog verder orgel studeren en na de revolutie van 1917 kreeg hij toestemming om voor beperkte tijd naar het buitenland te reizen. Prokofiev die het liefst de chaotische toestanden in zijn land ontvluchtte verkoos de V.S. om er volledig met muziek bezig te kunnen zijn. Aangezien het hem daar echter niet zo best lukte carrière te maken, besloot hij in 1920 naar Parijs te trekken. Vanuit Rusland, waar zijn muziek ook een zeker succes begon te kennen, ontving hij regelmatig uitnodigingen om naar zijn vaderland terug te keren. Nadat hij rond 1927 enkele succesrijke tournees in Rusland had gemaakt, begon bij Prokofiev vanaf 1930 meer en meer de gedachte te groeien om zich er terug definitief te vestigen. Ongetwijfeld mistte hij zijn vaderland en wellicht rekende hij ook op een snelle verbetering van het lot van de muziekanten aldaar. Het feit dat enkele schuldeisers hem in het Westen op de hielen zaten in verband met zijn gokverslaving kan ook een invloed gehad hebben. Ondanks de steeds groter wordende inmenging van de Sovjet politiek in culturele aangelegenheden besloot de componist in 1936 definitief in Moscow te gaan wonen. Door zijn naïviteit en gebrek aan interesse in politieke aangelegenheden was Prokofiev om het met de woorden van Dimitri Sjostakovitch te zeggen "als een kip in de soep getuimeld". Zijn werk werd gecontrolleerd en moest aangepast worden.

stalin'

Stalin 

Om erkend te blijven als Sovjet componist en niet vervolgd te worden schreef hij "massaliederen" waaronder een hulde aan Stalin. Ondanks de successen die hij in zijn vaderland kende was dit een hoogst onprettige manier van werken. De zaken verslechterden nog toen Stalin na de tweede wereldoorlog het muziekleven nog meer aan banden legde. Van toen af aan werd Prokofievs muziek gezien als "gevaarlijk" voor het Sovjet volk. Zijn operaprojecten werden geschrapt. Samen met zijn verslechterende gezondheid zorgde deze toestand ervoor dat de componist zich minder en minder met muzikale activiteiten ging bezighouden. Hij stierf op 61-jarige leeftijd op 5 maart 1953, dezelfde dag als Stalin, en heeft dus niet meer van de daaropvolgende versoepeling van het regime kunnen genieten.

Moscow, 13 januari 1945.

Het publiek dat aanwezig was bij de eerste uitvoering van Prokofievs vijfde symfonie maakte ongetwijfeld een emotioneel bewogen avond mee. Het Rode Leger had net een belangrijke overwinning geboekt op de Duitsers wat hoop gaf op een spoedige afloop van de oorlog. Na de pauze van het concert om 21u30 was een in het zwart geklede presentatrice het podium opgekomen voor een officiële aankondiging: "In de naam van het vaderland zullen er 20 saluutschoten afgevuurd worden met 224 geweren ter ere van de dappere soldaten van het eerste Oekraïens front die de verdedegingslijn van de Duitsers doorbroken hebben". Terwijl Prokofiev het podium opkwam weerklonken de eerste schoten. Met gebogen hoofd bleef hij voor het orkest wachten. Toen het laatste schot wegstierf hief hij de armen op om zijn nieuwe symfonie te dirigeren die helemaal klonk alsof ze voor de gelegenheid geschreven was. Sviatoslav Richter vertelde hierover: "Ik zal de eerste uitvoering van de vijfde symfonie in 1945 aan de vooravond van de overwinning niet snel vergeten... ... Er zat iets betekenisvol, symbolisch in de hele toestand. Het leek alsof er voor iedereen, ook voor Prokofiev, een soort gemeenschappelijke eindstreep bereikt was". De componist die het werk zelf ook heel belangrijk vond had het  opgevat als "een symfonie van de grootsheid van de menselijke geest". Deze vijfde symfonie verenigt twee tegengestelde elementen. Er heerst enerzijds een donkere, onzekere soms zelfs dreigende sfeer die het echter niet haalt van het hoopvolle en uiteindelijk triomfantelijke klimaat dat het publiek tijdens het concert van 13 januari 1945 bijzonder moet aangesproken hebben.

Time cover Prokofiev

Cover van Time-magazine van 19 november 1945.

Nadat enkele maanden later in Boston de Amerikaanse première gebracht werd onder leiding van Sergei Koussevitsky, verscheen in het Time-magazine van 19 november 1945 als omslagartikel een bijzonder lovend portret van de componist. Volgens het artikel was dirigent Koussevitsky ook in extase over de symfonie. Hij noemde ze "de grootste muzikale gebeurtenis in vele, vele jaren. De grootste sinds Brahms en Tsjaikovsky! Ze is magnifiek! Ze is gisteren, vandaag en morgen..." En verder: "Prokofiev is de grootste muzikant van deze tijd. Niemand anders schrijft met een dergelijke technische perfectie, met een dergelijke instrumentatie. En er is de hele tijd zo'n mooie melodie!" 

Serge_Koussevitzky

Sergei Koussevitsky, dirigent van het Boston Symphony Orchestra

Symfonie nr. 5

Het andante waarmee de symfonie opent, is het meest krachtige, overweldigende deel. Het begint op rustige wijze met het zelfzekere opgaande hoofdthema dat doorheen heel de beweging rijkelijk gekleurd wordt door verschillende instrumentencombinaties en uitgroeit tot een hallucinante climax, ondersteund door een imposante slagwerksectie. Dit zelfzekere thema klinkt steeds tegen een dreigende donkere achtergrond wellicht niet vreemd aan de context waarin het werk geschreven werd. Een tweede thema dat voor het eerst weerklinkt bij de hobo en fluit heeft iets warmer, romantischer. Regelmatig komt er ook steeds een dalend thema weer met korte herhaalde nootjes dat de enorme spanningsopbouw rond het hoofdthema op grappige manier doorbreekt. Tenslotte wordt met een verpletterende coda waarin de koperblazers de kans krijgen hun instrumenten te doen schitteren, de beweging afgerond.
Een virtuoos en dartel scherzo volgt waarin men van bij de eerste noot Prokofievs taal herkent. Het is een prachtig deel vanwege zijn rijke instumentatie, verscheidenheid aan thema's en tomeloze energie. Het eindigt abrupt op een crescendo.
Het ernstige en bijzonder melodieuze adagio ontsnapt evenmin aan de ritmisch stuwende motoriek zo eigen aan de muziek van Prokofiev. De dramatiek bereikt z'n hoogtepunt in de middelsectie.
Het allegro giocoso begint na een korte inleiding met een kort motief in de klarinet. Hier domineert een volkse uitgelaten sfeer. Een sierlijker, fijner uitgewerkt thema achtereenvolgend in de fluit, klarinet en violen, contrasteert hiermee. Dan wordt de muziek plechtiger in een koraalachtige passage, waarna de uitgelaten feeststemming terugkeert om in de heldhaftige coda uit te monden.

16:28 Gepost door Ronald in Prokofiev | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.