31-10-08

Stravinsky: Psalmensymfonie

Igor Stravinsky: Psalmensymfonie (1930) voor gemengd koor en orkest.

In 1913 verraste Stravinsky de hele wereld met zijn Sacre du Printemps, de beschrijving van een heidense viering. Toen hij 17 jaar later met de diep religieuze Psalmensymfonie kwam aanzetten, in een tijd dat religieuze composities alles behalve in de mode waren, keek menigeen opnieuw verwonderd op.

De nieuwe Stravinsky 

In Time-Magazine verscheen er naar aanleiding van de Amerikaanse première van de psalmensymfonie in december 1930 volgend kort artikel:

"Zeventien jaar geleden maakten de primitieve, heidense ritmes van Le Sacre du Printemps de Rus Igor Stravinsky tot de meest originele, meest fascinerende van alle moderne componisten. Vorige week werd in Boston zijn Psalmensymfonie uitgevoerd als deel van het ambitieuze concertprogramma ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van het symfonieorkest. Dit werk staat inhoudelijk heel ver van de sensuele viering van de vruchtbaarheid. De nieuwe Stravinsky kiest als tekst drie psalmen en laat een koor in het Latijn de overgangen beschrijven van  ellendige boetedoening tot triomfantelijke lofzang. In het orkest zijn geen violen, altviolen en klarinetten, maar wel vijf fluiten, heel wat andere blaasinstrumenten, trommen, twee piano's en een harp. Het publiek van Boston, hoewel overwegend in de war gebracht door Stravinskys nieuwe concepten, voelde het belang van het werk, en wilde de ervaring nog eens overdoen. Begrip en erkenning kwamen vlotter op gang bij de Bostonse toehoorders bij het spetterende Capriccio voor piano en orkest van Stravinsky dat diezelfde namiddag werd uitgevoerd."

arnold newman 1946
 

Stravinsky in 1946, gefotografeerd door Arnold Newman.

Nadat de 31-jarige Stravinsky in 1913 in Parijs heel wat hilariteit had veroorzaakt met zijn "Sacre du Printemps" was zijn stijl blijven voortevolueren. Met "L'histoire du Soldat" en "Les Noces" kwam vooral een versobering van middelen en stijl tot stand. De beperkingen die de oorlog op gebied van concerten en budgetten had opgelegd, maakten dat Stravinsky schreef voor de instrumenten die hij ter beschikking had en een uitgepuurde stijl vond die daarbij pastte. Vanaf het jaar 1920 ongeveer spreekt men van de neoklassieke periode waarin Stravinsky zich liet inspireren door componisten als Pergolesi, Bach en Mozart. De uitgepuurde stijl resulteerde bij de psalmensymfonie onder andere in een geheel persoonlijke orkestklank, veroorzaakt door het weglaten van violen, altviolen en klarinetten, waarbij vooral de uitgebreide houtblazerssectie (5 fluitpartijen o.a.) aan belang won. Als neoklassieke elementen herinneren de stuwende motoriek in het eerste deel, de fugavorm in het tweede en de ostinatofiguur in het derde duidelijk aan Bach. Interessant is ook dat Stravinsky voor de bovenste koorpartijen jongensstemmen verkoos. Iets wat hij in praktijk echter nooit zelf heeft toegepast.

Ter ere van God

Op de titelpagina van de psalmensymfonie schreef Stravinsky: "Deze symfonie, gecomponeerd ter ere van God, werd opgedragen aan het Boston Symphony Orchestra, ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van het orkest." In de "herinneringen" die Stravinsky liet optekenen door zijn assistent Robert Craft, vertelde de componist hoe hij rond de leeftijd van 15 jaar begon te rebelleren tegen de Kerk en er zich uiteindelijk volledig van afzette. De redenen waardoor hij zich in het begin van de jaren '20 geleidelijk aan terug tot het geloof begon aangetrokken te voelen kon hijzelf niet aanduiden. Het lezen van gospelteksten en de vriendschap met een priester van de Russische Kerk te Nice maakten blijkbaar wel de weg vrij voor zijn bekering in 1925. De eerste religieuze werken die hij daarop componeerde zouden ontstaan zijn uit zijn ontevredenheid over de slechte muziek en het al even slechte musiceren in de kerk van Nice. Hoewel Stravinsky niet de pretentie had een kenner te zijn van Russische kerkmuziek, hechtte hij er belang aan elementen uit de oude tradities in zijn religieuze composities te verwerken. Stravinsky werkte aan de Psalmensymfonie van januari tot augustus 1930 in Nice en in zijn buitenverblijf te Echarvines aan het meer van Annecy. In 1948 veranderde hij nog enkele kleinigheden.

annecy

Het meer van Annecy.

In het notaboekje met de belangrijkste thema's van zijn Psalmensymfonie bewaarde Stravinsky een uit een krant geknipte Christusprent. Eén van die typische afbeeldingen (Craft ergert zich aan het kitscherige aspect ervan) met het hoofd van de gekruisigde Christus voor een ronde stralenbundel. De Psalmensymfonie is een product van pure devotie, ontdaan van alle mogelijke franjes. In het orkest heeft Stravinsky de warme en sensuele klank van violen en altviolen vervangen door de hardere, ijlere klank van een grotere blazerbezetting. Soms klinkt het orkest als de felle harde schittering van een diamant.

robert craft

Robert Craft

Wereldpremière te Brussel

Het feestconcert van het Boston Symphony Orchestra was voorzien op 13 december 1930. Wegens ziekte van dirigent Sergei Koussevitzky echter moest het uitgesteld worden tot 19 december. Op 13 december was er echter ook een Europese première van de Psalmensymfonie voorzien en wel in Brussel door de Concert Philharmonique en het Chorale César Franck onder leiding van Ernest Ansermet, zodat deze uitvoering de wereldpremière werd.

220px-ErnestAnsermet

Ernest Ansermet

In La Libre Belgique verscheen de dag nadien een uitgebreide bespreking van het concert. Uit het artikel leren we dat Stravinsky zelf aan de piano zat en door het Belgische publiek met een enthousiast applaus werd geprezen. Ook de muziekcriticus die tekende met G.S. was vol lof over het werk en de uitvoering.

De Psalmensymfonie

Zoals eerder gezegd wordt de klankkleur van het werk sterk bepaald door de originele orkestbezetting: 13 houtblazers, 12 koperblazers, harp, 2 piano's, celli, contrabassen en slagwerk. Daarbij komt een gemengd koor dat psalmteksten zingt in de Latijnse Vulgaatvertaling.  Over de titel van het stuk vertelde Igor Stravinsky: "Dit is geen symfonie waarin ik gezongen psalmen inlas maar wel een symfonie die het zingen van de psalmen verklankt." Vanuit dat perspektief gezien, staat de Psalmensymfonie plots terug heel dicht bij de Sacre du Printemps. Het zijn beide beschrijvingen van een rite, van een oude traditie.

psalmensymfonie

Exaudi Orationem Meam (Verhoor mijn gebed). Het eerste deel dat aanvankelijk door de componist als Prelude werd omschreven heeft als tekst de verzen 13 en 14 van psalm 38. Het koor zingt (als een biddende mensenmassa) in lange notenwaarden op een heel eenvoudig thema opgebouwd op het halvetooninterval mi-fa. Het orkest stuwt het geheel voort in doorlopende snellere notenwaarden. Dit korte deel (ongeveer 3min30), dat veel weg heeft van een archaïsch ritueel, deint uit in een stevige climax, overheerst door de koperblazers. Het slotakkoord (dat straalt als het Christushoofd op Stravinskys krantenknipsel) gebruikt de grote terts, een opvallende kleurwijziging nadat in het hele deel het kleine tertsinterval als één van de belangrijkste bouwstenen gebruikt werd. Dit is een effectscorende techniek die men in de barokperiode ook graag gebruikte en bekend staat als "Picardische terts".

Expectans expectavi Dominum (Ik heb geduldig op de Heer gewacht). De tekst van het tweede deel bestaat uit verzen 2 tot 4 uit psalm 39. De beweging heeft de ingewikkelde structuur van een dubbele fuga. Na het stevige kopergeschal op het einde van de eerste psalm, zetten eerst de hobo en daarna de fluit in alle stilte dit sobere, uitgepuurde deel in. De houtblazers brengen een prachtige samenzang in een kleurenpalet, licht als kristal. Het koor zet in met het tweede fugathema. Na een a cappella passage en een instrumentale overgang komt het slot waarin de kopers fortissimo blazen ondersteund door de pauken. De muziek komt tot rust en eindigt in de ijle tonen waarmee het deel begon.

Laudate Dominum (Prijs de Heer). Als tekst werd de volledige psalm 150 gebruikt. Stravinsky had deze beweging aanvankelijk als een Allegro symphonique omschreven. Het is het langste en meest gevariëerde deel, waarin anderzijds een aantal korte eenvoudige motieven steeds weerkeren die terug een ritueel evoceren.

23:55 Gepost door Ronald in Stravinsky | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.