27-04-08

Berg : Vioolconcert

Alban Berg: Vioolconcert "Dem Andenken eines Engels" (1935).

Het vioolconcert is het meest gekende en meest uitgevoerde werk van Berg. Het werd geschreven volgens de twaalftoontechniek, uitgevonden door Arnold Schönberg, Bergs leraar. Geschreven na het overlijden van de 18-jarige dochter van Alma Mahler werd dit vioolconcert een instrumentaal Requiem. Het is tevens de laatste afgewerkte compositie van Berg die enkele maanden later op 50-jarige leeftijd overleed.

Alban Berg laatste foto

Laatste foto van Alban Berg

De ontstaansgeschiedenis van het werk.

krasner_louis

Louis Krasner (1903-1995)

Begin 1935 aanvaardde Berg een opdracht van de Amerikaanse violist Louis Krasner om voor hem een concerto te schrijven. Op dat ogenblik werkte de componist aan zijn opera Lulu. Maar de toekomstperspectieven zagen er niet rooskleurig uit. Het was heel twijfelachtig dat hij van de Nazi authoriteiten een officiële plaats als muziekleraar zou kunnen bekomen en het zag er zeker niet naar uit dat zijn opera nog uitgevoerd zou geraken, waar hij aanvankelijk op gerekend had. De nieuwe opdracht was dus een enige kans om weer wat geld te kunnen verdienen. Nochthans sprak de gedachte van het schrijven van een vioolconcert Alban Berg niet direct aan. Iets virtuoos schrijven vond hij niet zijn specialiteit, hij verwittigde Krasner er dan ook voor dat hij geen concerto à la Vieuxtemps of à la Wieniawski zou kunnen neerzetten. Krasner antwoordde er droogjes op dat Beethoven en Brahms toch ook een vioolconcerto hadden geschreven. Ook zat Berg met het gevoel over onvoldoende technische kennis te beschikken van het instrument. Toch beloofde hij de violist de opdracht ernstig te zullen overwegen. Vanaf dat ogenblik werd Krasner in Amerika regelmatig door Weense vrienden geïnformeerd over de plotse aanwezigheid van Berg temidden het publiek telkens als er een vioolrecital in de stad werd gegeven. Ook voor de violist was het een uitdaging. Hoewel hij altijd bijzonder geïnteresseerd was geweest in hedendaagse muziek , was hij er toch benieuwd naar of het systeem van de twaalftoontechniek te verenigen zou zijn met de melodische en lyrische eigenschappen van een viool. Het was dan ook niet onoverwogen dat de violist zich richtte tot de meest lyrische van de componisten van de tweede Weense school. Deze eigenschap was duidelijk geworden in diens pianosonate, de opera Wozzeck en de Lyrische Suite. Uiteindelijk aanvaardde Berg de opdracht, waarschijnlijk vanuit de behoefte om te kunnen bewijzen dat het beslist mogelijk is lyrische en expressieve muziek te schrijven binnen het door Arnold Schönberg bedachtte twaalftoonsysteem. Aanvankelijk was  het nog niet duidelijk welke vorm het concerto zou aannemen, wel vertrok de componist van de gedachte 'absolute' muziek te schrijven. Een dramatische gebeurtenis deed hem van deze lijn afwijken. Manon Gropius, de achttienjarige dochter van Alma Mahler (-Schindler) en haar tweede echtgenoot Walter Gropius overleed op 22 april 1935.

Manon Gropius rond 1928

Manon Gropius (1916-1935)
 

Een jaar voordien had Manon tijdens een reis naar Venetië een polio-infectie opgedaan waardoor zij het slachtoffer was geworden van kinderverlamming. Hoewel haar laatste levensjaar een lijdensweg was geweest, kwam haar overlijden toch geheel onverwacht aan. Alban Berg en zijn echtgenote hadden een nauwe band met Alma Mahler en haar familie. Hij was bijzonder gesteld op "Mutzi" zoals Manon door haar vrienden genoemd werd en was erg aangedaan toen hij het nieuws van haar overlijden vernam. Zijn vioolconcert zou dan ook het karakter krijgen van een Requiem. Het lot wilde dat het evenzeer zijn Requiem zou worden. Hijzelf overleed nog in december van datzelfde jaar ten gevolge van een bloedvergiftiging na een hevig abces, veroorzaakt door een insektenbeet.

Graf Alban Berg (Hietzinger kerkhof Wenen)

Graf van Alban Berg op het Hietzingerkerkhof te Wenen.

Het vioolconcert

Toen Berg de opdracht van Louis Krasner had aanvaard, vroeg hij de violist af en toe voor hem te improviseren. Hij wilde geen vioolconcerto horen, enkel die dingen die spontaan in hem opkwamen. "Präludieren Sie nur!" placht hij te zeggen. Volgens Krasner kwamen veel elementen, technieken die hij toen improviserend had gebruikt terug in het afgewerkte concert.
Het was van begin af aan de bedoeling zowel bij de componist als bij de opdrachtgever dat het concert volgens de twaalftoontechniek zou geschreven worden. Berg had zijn muzikale vorming haast volledig te danken aan Arnold Schönberg die in 1921 een systeem had geconcipiëerd om zich optimaal los te maken van de traditionele tonale schrijfwijze waarbij noten in een spanningsveld van dominantie en ondergeschiktheid tegenover elkaar "gevangen" zitten binnen toonaarden.

Arnold_Schoenberg_la_1948

Arnold Schönberg in 1948 (Foto van Florence Homolka)
 

Daartoe werden de twaalf chromatische noten van de toonladder in een serie geschikt. Verschillende "spelregels" moesten garanderen dat alle twaalf tonen exact eenzelfde aantal keren gebruikt werden binnen de compositie en dat er geen dominante tonen meer optraden. Aanvankelijk werd de methode enkel door de componisten van de "tweede Weense school" toegepast, Schönberg zelf, Alban Berg en Anton Webern. De techniek geraakte sterk verbreid in de jaren '50 bij componisten als Luciano Berio, Pierre Boulez, Luigi Dallapiccola en Igor Stravinsky.
Voor zijn concert stelde Berg de volgende notenreeks samen:

Berg_vn_conc_tone_row

Hiermee bleef hij toch nog min of meer vasthouden aan de invloedsfeer van de tonale muziek. In deze serie zitten vier opeenvolgende kleine of grote tertsdrieklanken op de noten G, D, A en E. De laatste vier noten vormen en deel van een hele toonstoonladder en zijn tevens het begin van het door Berg geciteerde koraal van Bach: "Es ist genug". De net vernoemde basistonen van de drieklanken stemmen overeen met de losse snaren van de viool en tonen dus dat de componist zijn toonreeks meteen samenstelde in functie van het solo-instrument.

Het werk bestaat uit twee losse delen waarvan elk deel nog eens onderverdeeld is in twee bewegingen. Door de vier bewegingen wordt het concert wel eens vergeleken met een symfonie met vioolsolo. Het eerste deel is een soort portret van het jonge meisje Manon, waarbij Berg in de eerste trage beweging haar bekoorlijke, lieflijke, zachtmoedige aard trachtte weer te geven. In de tweede snelle beweging "un poco grazioso" tekende Berg de charme en speelsheid van Manon, gezien als een schim "schattenhaft". Van bij de eerste noten van het werk is trouwens de kille, donkere achtergrond van de dood reeds voelbaar.
Het tweede deel tekent het lijden, de schrik, de doodstrijd van het meisje en het uiteindelijke heengaan. De muziek van de derde beweging klinkt luid, wreed en dissonant en culmineert in een dramatisch hoogtepunt dat de overgang maakt naar de vierde beweging die aanvangt met het citaat van Bachs koraal "Es ist genug", een smeekbede om verlost te kunnen worden van het aardse lijden. Berg citeert het koraal letterlijk waarbij de oorspronkelijk harmonisatie door houtblazers wordt gebracht en klinkt als op een orgel. Hierop volgen enkele sombere dramatische variaties. Heel even weerklinkt van ver terug het naïeve, levenslustige thema van een Carintisch volkslied dat Berg reeds eerder gebruikte in de tweede beweging als portret van Manon.

a_gropius_manon_gb

Graf van Manon Gropius

11:14 Gepost door Ronald in Berg | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |