01-03-08

Grieg: Cellosonate

Edvard Grieg: sonate voor cello en piano in a, opus 36 (1883)

Grieg wordt terecht gezien als de grote vertegenwoordiger van de Noorse klassiek muziek. Hoewel hij zich niet wilde beperken tot een eng nationalisme en vocht voor internationale uitstraling streed hij tegelijkertijd voor een grotere waardering van het Noorse muziekpatrimonium. De invloed van de volksmuziek geven aan zijn werken een heel eigen karakter. Het derde deel van de cellosonate is geïnspireerd op de hallingdansen.

Grieg en de Noorse volksmuziek

Grieg rond 1905'
Edvard Grieg rond 1905 

Grieg werd geboren in 1843 in Bergen in het westen van Noorwegen. Tijdens zijn leven is hij er in geslaagd van het niveau van de Noorse muziekcultuur behoorlijk op te trekken. Hij was ook heel vroeg reeds geïnteresseerd in de rijkdom van de volksmuziek en liet maar al te graag zijn werken erdoor inspireren. Dit heeft ongetwijfeld veel bijgedragen tot de grote charme die uit zijn composities uitstraalt. Toen hij 15 was kwam Grieg in contact met de violist en componist Ole Bull die zichzelf "een Noorse Noor uit Noorwegen" noemde, met andere woorden fier over zijn land. Hij was echter ook een beroemd violist op de internationale scenes. Bull was ook afkomstig uit Bergen en was schoonbroer van een tante van Grieg aan moeders kant. In zijn composities had ook hij veel plaats gelaten voor invloeden uit de Noorse volksmuziek. Op zijn initiatief opende in 1850 "Det Norske Theater" in Bergen. Tot die tijd was Deens de dominerende taal geweest binnen het Noorse theaterleven, waar nu verandering in kwam. Henrik Ibsen en Björnstjerne Björnson werden directeur van het gezelschap. Het was Ole Bull die de ouders van Edvard Grieg ervan wist te overtuigen om de jongen naar het conservatorium van Leipzig te sturen.

Nordraak
Rikard Nordraak 

Op 20-jarige leeftijd ontmoette Grieg Rikard Nordraak, de componist van de nationale hymne van Noorwegen, die één jaar ouder was dan Edvard. Grieg voelde veel sympathie voor Nordraak en bewonderde hem enorm. Er groeide meteen een grote vriendschap tussen beide muzikanten en samen wilden ze werken aan een herwaardering van de Noorse muziek. Toen ze in 1865 samen een Italiëreis wilden ondernemen en Grieg naar Berlijn vertrok om er Nordraak op te halen, trof hij zijn vriend echter doodziek aan. Grieg vertrok naar Leipzig om nog enkele concerten te spelen en beloofde Nordraak een paar dagen later terug te komen. Hij is die belofte nooit nagekomen en liet niets weten. Uit een schrijnende brief van de stervende 23-jarige Nordraak en een ander schrijven van diens vader weten we hoe het gedrag van Grieg Nordraak tot in het diepste van zijn hart had getroffen. Misschien had Grieg te veel schrik om nog in de nabijheid van zijn aan tuberculose lijdende vriend te komen. Hijzelf had al van jongs af aan met een longaandoening te kampen gehad. Toch is de houding van de jonge Grieg moeilijk te verstaan. Tijdens zijn reis naar Italië met een andere compagnon ontving Grieg het bericht van het overlijden van Nordraak. In een brief aan diens vader liet hij weten zich volledig te willen inzetten om de levensdroom van Nordraak waar te maken.

Bergen 01

Bergen, geboortestad van Grieg

De Halling-dans

De halling is een typische Noorse volksdans waarvan de naam verwijst naar Hallingdal dat zich tussen Bergen en Oslo bevindt. Hoewel deze dans vroeger in heel Noorwegen gekend was wordt hij nu vooral nog in het oosten van het land gecultiveerd. Het is een heel levendige, acrobatische dans die een grote fysieke inspanning vergt. De muziek is meestal in de 2/4 maat, in een grote tertstoonladder en wordt meestal allegretto of allegro moderato uitgevoerd. Ook de 6/8 maat komt voor. Het is meestal op een "Hardanger"- viool dat de dansers begeleid worden. De verschillende bewegingen worden met diverse namen aangeduid. "Kastet" is de dansfiguur waarbij de danser een object (dikwijls een hoed) moet raken die op een stok op een hoogte van ongeveer 2 meter 50 wordt gehouden. Deze sprong wordt gezien als een ultieme krachtmeting. (zie www.hallingdans.com)

Hallingkast'

Kastetbeweging van de halling-dans

 

Cellosonate

Van Edvard Grieg wordt soms wel eens gezegd dat hij niet zo uitblonk in de grotere compositievormen zoals de symfonie en de sonate, terwijl hij zo schitterde in de miniatuurstukken. Betreffende de cellosonate vindt men soms het thematisch materiaal niet voldoende gediversifieerd. Deze beperking echter wordt ruimschoots gecompenseerd door de pracht van de thema's en door de klankrijkdom die de componist bereikte door de mogelijkheden van beide instrumenten optimaal aan te wenden. De cello duikt regelmatig onder tot in haar diepste noten terwijl ze ook de hoogten niet vreest, en de pianopartij is zo rijkelijk bedacht dat ze haast aan een orkestpartituur doet denken. Het is dan ook niet verwonderlijk dat deze cellosonate in 1985 Joseph Horovitz ertoe inspireerde ze tot een celloconcerto om te werken.
Allegro agitato
Het eerste thema is tamelijk bewogen, passioneel en doet meteen recht aan de "agitato"-aanduiding. Het zet klagend in op het kleine secondeninterval e-f-e. Na de presentatie door de cello krijgt ook de piano de kans het thema voor te stellen. Er uit voortvloeiend en er sterk mee verwant is het tweede thema dat nochtans rustiger en lyrischer is van aard. Het heeft ook een veel opener karakter vanwege het accent dat hier ligt op het gebruik van kwart- en kwintintervallen. Het wordt met herhaalde noten delikaat door de piano ingezet en meteen overgenomen door de cello. Een opnieuw bewogen overgangsmotief zet de doorwerking in van beide thema's en leidt tot een hoog opgedreven spanning die beide instrumenten tot hun hoogste registers opjaagt, waarna de cello alleen terug afdaalt. Vanuit de lagere tonen bouwen cello en piano de reprise op. Een briljante coda zwiept opnieuw beide instrumenten met gesyncopeerde noten tegen elkaar op terwijl de snel herhaalde nootjes in de cello de elektriciteit in de lucht alleen nog maar verhogen.

Andante molto tranquillo
Deze fraaie tweede beweging is vooral erg lyrisch met prachtige, dromerige melodieuze volzinnen.
Allegro-allegro molto e marcato
Het is in dit onbezorgde deel vol poëzie dat Grieg zich liet inspireren door het ritme van de Noorse hallingdansen.

00:00 Gepost door Ronald in Grieg | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |