02-02-08

Zemlinsky: Lyrische symfonie

 

Alexander von Zemlinsky: Lyrische Symphonie, Opus 18 (1922-1923), in zeven liederen naar gedichten van Rabindranath Tagore, voor sopraan, bariton en orkest.

 

Zemlinsky componeerde dit werk in 1922, tijdens zijn Praagse periode. Hij was sinds 1911 in deze stad aangesteld als Musikdirektor aan het Neues Deutsches Theater en als compositieleraar aan de Deutsche Akademie für Musik. De Lyrische Symfonie is als genre te situeren tussen een symfonie met zang en een liedcyclus voor solisten en orkest. De teksten die Zemlinsky hiervoor gebruikte komen uit de bundel "The Gardiner" van Rabindranath Tagore die in 1914 in het Duits vertaald werd.

 

Zemlinsky en de vrouwen.

Zemlinsky karikatuur

karikatuur van Zemlinsky door R. Herrmann, verschenen in 1910.

Tijdens het leven van de componist zijn vele karikaturen verschenen die min of meer de spot dreven met zijn uiterlijk. Op 31-jarige leeftijd beschrijft hij zichzelf als volgt: "Kort en broodmager (slechte punten: onvoldoende.) Gezicht en  neus: niet te doen; elk ander onderdeel van het gezicht: dito. Te lang haar, maar daar kan nog iets aan gedaan worden. Ik bekeek mezelf eens nauwkeuriger in bad (met uw verlof!!): geen uitwassen of misvormingen, spieren niet al te zwak, potentiepotentieel verbazingwekkend goed ontwikkeld! Al de rest zoals boven vermeld. Vandaar de slotsom: afschuwelijk." Dit alles weerhield Zemlinsky er niet van zich van jongs af aan als een echte vrouwenversierder te gedragen. En met het nodige succes. Naast zijn talrijke avonturen hebben drie vrouwen een grote rol in zijn leven gespeeld. In 1900 had hij Alma Schindler leren kennen. Zij koos echter in 1902 de 20 jaar oudere Gustav

alma schindler 04
Alma Schindler (1900)

Mahler als echtgenoot. Zemlinsky had het hier lange tijd moeilijk mee. In 1905 ontmoette hij Ida Guttmann met wie hij in 1907 huwde. Uit dit huwelijk werd in 1908 hun dochter Johanna Maria geboren. Toch ging het niet goed tussen hen en Zemlinsky kende verschillende buitenechtelijke avontuurtjes. Rond 1914 leerde hij de 29 jaar jongere Louise Sachsel kennen met wie hij vanaf de jaren '20 een liefdesrelatie begon. Een jaar nadat Ida in 1929 aan leukemie overleed huwde hij met Louise, die zijn partner bleef tot aan zijn overlijden in 1942. De lyrische

Louise Sachsel
Louise Sachsel

symfonie, waarin de thema's van  liefde en van  artistieke ontplooiing centraal staan, is waarschijnlijk terecht door verschillende auteurs autobiografisch geïnterpreteerd geworden. Sommigen verwijzen echter naar de onverwerkte afwijzing van Alma Schindler terwijl anderen zoals Antony Beaumont, de beroemde Zemlinsky biograaf, de kersverse relatie met Louise Sachsel als belangrijkste inspiratiebron aanduiden.

 

Zemlinsky en de literatuur.

 

ImageZemlinsky2(1)
Alexander von Zemlinsky

De uitgesproken interesse voor literatuur die Zemlinsky aan de dag legde is waarschijnlijk met de paplepel ingegeven geworden. Aan de zijde van zijn joodse moeder, waren verschillende voorvaders actief geweest als uitgevers en zijn grootvader was journalist. Ook zijn vader was journalist en schrijver. Hij publiceerde enkele novellen en korte verhalen, en schreef ook een geschiedenis van de Sefardische jodengemeenschap in Wenen. De belangstelling van Zemlinsky voor literatuur resulteerde o.a. in "Eine florentinische Tragödie" en "Der Zwerg" naar Oscar Wilde, "Der König Kandaules" naar André Gide, "Ein Tanzpoem" naar Hugo van Hofmannstahl, en "Cymbeline" naar Shakespeare. Ook zette hij muziek op gedichten van onder meer Heinrich Heine en Maurice Maeterlinck. Toen in 1912 "Gitanjali, A Lyric Offering"van Rabindranath Tagore in het Engels werd uitgegeven, werd deze Bengalese auteur meteen beroemd in Europa en verkreeg hij een jaar later de Nobelprijs voor literatuur. Volgens Hermann Hesse

Tagore
Rabindranath Tagore

was het werk van Tagore erg in de mode tijdens het interbellum. De teksten die Zemlinsy gebruikte voor zijn lyrische symfonie, zijn zeven gedichten uit "The Gardiner".

 

De Lyrische Symfonie

 

Doordat Zemlinsky de verschillende teksten in één doorlopend muziekstuk heeft bijeengebracht voegt hij aan de gedichten van Tagore een nieuwe samenhang toe die verder gaat dan het opzet van de dichter. Bovendien krijgen ze een meer theatrale, interactieve dimensie doordat ze afwisselend gezongen worden door bariton en sopraan. Zo ontstaat een liefdesverhaal, waarbij de man voorgesteld wordt als liefde behoeftig maar tegelijkertijd creatief en nieuwsgierig naar het mysterie van het leven. De vrouw speelt een duidelijk ondergeschikte rol die zich beperkt tot bron van liefde, toewijding en veilige thuishaven. Tagore's teksten stellen wel een aantal aspecten van de houding van de man in vraag, kwesties die Zemlinsky ongetwijfeld sterk bezighielden. De moeilijkheid van de man om zijn geliefde op objectieve manier te bekijken in plaats van haar te zien zoals hij ze wil zien (lied 3); het snakken naar persoonlijke vrijheid (liederen 1 en 5), en het voldoende afstand in de relatie kunnen nemen (liederen 5 en 7). Zemlinsky  verklankt op erg subtiele manier de diverse gevoelens, geeft de verschillende teksten elk een apart karakter en smeedt toch alles in een geheel door enkele thema's voortdurend als een rode draad terug te laten komen. Het werk is hoofdzakelijk in laat-romantische traditie geschreven. De invloed van bijv. Brahms en Mahler is duidelijk merkbaar. Soms ook doen de sfeerscheppende passages sterk denken aan het impressionisme van Debussy, terwijl het atonale modernisme van Berg, Webern en Zemlinsky's schoonbroer Schönberg, ook nooit ver weg is, en dit vooral in het zesde lied.

1 „Ich bin friedlos" (bariton). Dit lied gaat over de drang om het grote onbekende achter het aardse bestaan te kunnen vatten, er een glimp van te kunnen opvangen. En tegelijkertijd drukt het de ontgoocheling uit, niet bij machte te zijn zich van de ketens van het gewone leven te kunnen ontdoen.

2 "Mutter, der junge Prinz" (sopraan). Hierin uit  een jonge vrouw haar passionele liefde, waardoor ze zich ongeremd en volledig wil geven aan haar droomprins. Het einde is van een onovertroffen kracht die de onstuimige passie van de vrouw weergeeft.

3 "Du bist, die Abendwolke"  (bariton). In dit prachtige lied bezingt de man hoe zijn geest vervuld is van zijn geliefde, maar ook hoe het beeld van zijn geliefde eigenlijk gevormd is door zijn eigen wensen en verlangens. "...Ich schmücke dich und kleide dich immer mit den Wünschen meiner Seele. Du bist mein Eigen, mein Eigen, du, die in meinen endlosen Träumen wohnt... Ich hab'dich gefangen und dich eingesponnen, Geliebte, in das Netz meiner Musik..." Dit thema in het bijzonder boeide Zemlinsky blijkbaar bijzonder hard, aangezien het ook één van de centrale thema's is in zijn opera "Der Zwerg".

4 „Sprich zu mir, Geliebter!" (sopraan). Hierin smeekt de vrouw haar geliefde haar alles te vertellen wat er op zijn hart ligt. Ze wil een soort cocon voor hem zijn, waarbinnen hij haar alles kan toevertrouwen. Ze wil haar mantel rond hem slaan, zijn hoofd tegen haar borst aandrukken, haar haren losmaken. Ook de omringende wereld vormt een cocon rond het koppel. Het is een donkere nacht waarbij de sterren achter de wolken schuilgaan.

5 "Befrei mich von den Banden" (bariton). Een dringende noodkreet van de man die zich wil losmaken uit de voor hem verstikkende liefde. Zijn wil om uit de betovering te geraken en zo zijn bevrijd hart terug voor haar open te kunnen stellen. "...Befrei mich von deinem Zauber und gib mir den Mut zurück, dir mein befreites Herz darzubieten."

6 „Vollende denn das letzte Lied und lass uns auseinander gehn" (sopraan). Dramatisch hoogtepunt in deze cyclus. De vrouw stelt voor afscheid van elkaar te nemen, en drukt de pijn in haar hart uit. De weinig melodisch gestructureerde losse noten die de sopraan zingt drukken haar geschokte, bijna sprakeloze ziel uit. "...Träume lassen sich nicht einfangen. Mein gierigen Hände drücken Leere an mein Herz, und es zermürbt meine Brüst."

7 „Friede, mein Herz" (bariton). Dit is het afscheidslied waarbij de man de wens uitdrukt in vrede afscheid te nemen.

Zemlinsky04
Alexander von Zemlinsky

00:00 Gepost door Ronald in Zemlinsky | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |